Phú quý sinh lễ nghĩa, Bần cùng sinh đạo tặc (Chữ nôm : 付 貴 𤯰 礼 义 , 貧 藭 𤯰 盗 賊).
Phần đa mọi người quan niệm và phân tích về câu nói này theo một chiều hướng phê phán, mĩa mai và trần tục (xem Tham khảo - Quan điểm trần tục, ở dưới bài viết).
Với chính kiến của tôi, sau những trải nghiệm trong cuộc sống mưu sinh, khi những mục đích căn bản đặt ra cách đây hơn 20 năm (mới chập chững vào đời) nay phần nào đã đạt được. Thì câu nói trên rất hay và ý nghĩa, phải là một người đắc đạo, một thiền sư hay một nhà minh triết mới nghĩ ra như vậy.
Câu nói đó không phản ánh thực tế thời cuộc như suy nghĩ trần tục của đa số chúng sinh mà đích thị là một lời giảng đầy triết lý gốc rễ con người.
Phật thích ca trước khi nhập thiền định để tĩnh tâm suy nghĩ về cuộc đời đã thử nghiệm nhiều cách mà các vị cao tăng đi trước đã làm, tuy nhiên tất thảy đều không hiệu quả và chỉ khi Thiền thì mới tìm ra con đường giác ngộ đem lại hạnh phúc tối thượng trong tâm thức của Ngài!
Thiền là làm cho tâm thức đẩy lùi được Tham Sân Si và cũng vô thường với Bố thí, Từ bi, Bát nhã. Để cho tâm thức không vấn bận gì mà minh định được cái lẽ ở đời trong đó có cả cái Lễ Nghĩa. Vậy nên nhiều người buông bỏ mưu cầu ở cuộc đời này đã tìm cách tu thiền để giác ngộ được trọn vẹn nhiều điều.
Nói thế chã lẽ mọi chúng sinh không đi tu thiền thì mãi không giác ngộ được? Chắc chắn là không! Chúng ta vẫn giác ngộ được trong cuộc sống đời thường, ít hay nhiều phụ thuộc vào nhận thức, hiểu biết cá nhân do trí tuệ bản thân và cái Duyên khởi từ tâm của mỗi người. Và cũng chính trí tuệ bản thân giúp cho mỗi cá nhân trở nên Phú Quý và Phú quý nếu hiểu theo ý niệm tích cực thì hoàn toàn có thể một phần thay cho Thiền, đó cũng là cách không thiền mà Thiền!
Bạn có nhà lầu, xe hơi, có sổ tiết kiệm, có công ăn việc làm ổn định vậy bạn đã thấy mình Phú quý chưa, nếu chưa thì khi nào mới Phú quý, nếu rồi thì so với phú quý của ông Vũ Trung Nguyên, ông Vũ Tôn Hoa sen, hay ông Long thép Hòa phát và cao hơn nữa là ông Vượng VIN thì biết đến bao giờ mới bằng họ để mà Phú quý? Có người nói với tôi "anh cứ nói thế chứ mấy ai được như anh, tôi khi nào được như anh tôi cũng sẽ nghĩ như anh ...". Tôi trả lời "anh chẳng bao giờ được như tôi cả nếu anh cứ nghĩ thế, vì ngay lúc này tôi cũng đang cố gắng để được như ông Long thép Hòa phát!". Vòng luẩn quẩn đó nó cứ xoay vòng trong tâm tưởng ta làm ta bị hút vào khó thoát ra được. Phú quý bản thân là tự nhận thức, để nhận thức được thì cần cả Trí và Tâm. Ở đời biết đủ, biết buông nói thì dễ nhưng nghĩ được thì rất khó, có người đến chết cũng chả nghĩ được. Học cách nhận biết mình đã Phú quý có lẽ dễ hơn học Thiền và học cách biết Đủ, biết Buông!
Những điều tôi nói trên cốt là để đưa ra những thứ tạo nên khái niệm về Phú quý.
Thế phú quý là gì? là giàu nứt đố đổ vách, là lụa là gấm vóc trãi khắp, là kẻ hầu người hạ trong nhà ngoài ngõ? Nếu hiểu theo chiều đó thì chúng ta chẳng bao giờ Phú quý được, vì sẽ có Phú quý, trung Phú quý, đại phú quý, thậm chí Vĩ đại phú quý ...! đo lường đó cứ tiếp diễn mãi thôi. Ở đời để nhận biết khi nào mình bắt đầu phú quý có lẽ không khó với những ai có trí tuệ, và khi biết được mình phú quý thì cũng sẽ đạt được trí huệ cho bản thân.
Với tôi, Phú quý đơn giản và cụ thể chỉ là Bản thân có việc lương thiện để làm, có nhà để ở, có xe cộ để đi lại, có thu nhập ổn định đủ cho con cái học hành đến hết đại học mà không lo lắng bị sa cơ lỡ vận, và có một khoản sống đến già không lo túng thiếu phải đi vay mượn để tồn tại.
Khi tôi không phải quá lo lắng chuyện cơm áo gạo tiền, các mối quan hệ xã hội cũng sẽ bớt dùng trí để nói chuyện, bớt nhờ vã nên vô vi và mọi sự cứ tự nhiên đến. Tôi cũng ít phải lo cho con cái, vì nó đi học cũng là việc của nó, được hay không cũng là việc của nó, muốn học thêm tôi cho học thêm, muốn mua sách tôi cho tiền mua sách. Và nhiều điều khác nữa quanh quẩn quanh tôi cũng dần dần được gỡ bỏ.
Từ ngày tôi nhận ra mình Phú quý thì tâm thần thấy dễ chịu hẳn, cuộc sống cũng thấy nhẹ nhàng và bớt áp lực, tiền kiếm được cũng ít mang về cho vợ và cũng ít tằn tiện. Ngày trước thấy bạn bè đi cái ô tô 10 tỷ về cũng cứ đau đáu muốn mua cái xe 5 tỷ, nhưng từ ngày nhận ra mình đã phú quý thì vẫn chạy cái xe 500 triệu và chả có chổ trong tâm trí là cố đổi xe 5 tỷ nữa. Từ ngày nhận ra mình đã phú quý có thể tôi vẫn kiếm thêm được tiền nhưng tôi chả phải chịu áp lực là cần tằn tiện, cần tính để mua thêm lô đất, mua thêm cái nhà cho bản thân vợ chồng tôi nữa, vì nghĩ cũng chả để làm gì, nếu khó khăn quá bán hết nhà cửa rồi về quê ở vẫn no đủ đến chết thì tích cóp thêm để làm gì!?
(Nói đến đây tôi lại nhớ về Can nội của tôi - cụ Nguyễn Văn Yên, ngày xưa cụ cũng là gia đình phú quý no đủ, chắc phải là bậc khá giả có tiếng cả vùng Thạch thượng, nhưng giờ hai cụ nhà tôi chỉ khiêm tốn ở đó dưới 2 ngôi mộ trên nghĩa trang Đồng mồ, con cháu chắt của cụ vẫn sinh ra, trưởng thành, hi sinh và cống hiến cho xã hội mà không có cụ hiển hiện dìu dắt).
Khi tôi nhận thức bản thân mình đã phú quý thì tôi có không gian nghĩ về những việc ngoài cơm áo gạo tiền, cái gì làm được tôi sẽ cố làm, không làm được thì mặc kệ và cho đó là Duyên.
Trong những việc tôi hay nghĩ đến đó là chuyện Lễ Nghĩa, với tôi hiểu quan niệm của người xưa Lễ Nghĩa không phải chỉ vái lạy chào hỏi, không phải chỉ là thể hiện nghi thức, lời nói xởi lởi với nhau hay chỉ làm màu tô vẽ cho thêm phần trang trọng như ngày nay phần đa hiểu thế (nếu chỉ thế thôi thì bậc siêu phàm như Khổng Tử chả phải tốn công cả một đời chỉ học Lễ !).
Lễ nghĩa chính là cách sống biểu hiện tâm thức, tinh thần, tình cảm sâu xa trong nội tâm của mỗi người, khi chúng ta không dùng trí để đối đãi nhau thì sự tử tế sẽ đến một cách tự nhiên và đó chính là Lễ Nghĩa.
Hiểu đúng về Lễ Nghĩa và mọi sự lấy Lễ mà giao, lấy Nghĩa mà ứng thì việc sẽ thuận như nước chảy.
Phú quý sinh Lễ Nghĩa là thế! Để có Lễ Nghĩa thì cần có Phú quý, mà Phú quý là do ta nhận thức và quyết định chứ không có đích đến và cũng chẳng có thứ gì để so sánh. Nếu cứ muốn được như ông A ông B mới là Phú quý thì có lẽ cả một đời ta mãi đi tìm phú quý còn đâu thời gian sinh Lễ Nghĩa.
Bằng lòng với hiện tại, gạt bỏ bớt mưu cầu cá nhân thì mình càng có nhiều không gian tâm trí để nghĩ về những việc chưa bao giờ nghĩ đến, trong đó có Lễ Nghĩa!
(Bài viết không dựa trên bất kỳ ý kiến hay tài liệu của ai mà chỉ là suy nghĩ bột phát cá nhân, người viết bài cũng chưa qua một sách vở hay giáo phái nào, là cảm nhận từ tâm thức sao viết ra vây, chỉ để chia sẽ cho ai thấy tâm giao. Không có nhu cầu được tranh luận đúng sai !)
Quan điểm xem thêm
1. https://voh.com.vn/song-dep/phu-quy-sinh-le-nghia-454559.html
2. https://daibieunhandan.vn/van-hoa/Phu-quy-sinh-le-nghia-i167391/
3. https://baotintuc.vn/tin-tuc/phu-quy-sinh-le-nghia-20120912080958990.htm
4. https://www.phunuonline.com.vn/phu-quy-sinh-le-nghia-hay-su-me-muoi-cua-con-nguoi-a1485957.html
Lễ và Nghĩa :
1. https://hohoanghuynh.com/le-nghia-cua-nguoi-viet.htm
2. https://tuoitre.vn/chu-le-xua-va-nay-362290.htm
3. https://www.chungta.com/nd/tu-lieu-tra-cuu/le_nghia-f.html
Phú Quý :